"Hierarchical organizational models aren’t just being turned upside down — they’re being deconstructed from the inside out. Businesses are reinventing themselves to operate as networks of teams to keep pace with the challenges of a fluid, unpredictable world." Global Human Capital Trends 2016, Deloitte 

Een wereldwijde trend in organiseren

De Netwerkorganisatie is niet alleen een theoretisch concept. In verschillende vormen wordt het principe van 'networks of teams' wereldwijd toegepast. Laloux beschrijft een tomatenkweker, een producent van auto onderdelen en Buurtzorg in Nederland. Bekend is Ricardo Semmler die in Brazilië het bedrijf Semco volgens dezelfde principes mede heeft opgebouwd. Maar het hoeft niet allemaal groots en meeslepend. Juist kleine organisaties kunnen baat hebben bij een netwerkstructuur. Eenvoudig omdat die hun beperkte reikwijdte kan verbreden via netwerken. Dat principe is toegepast bij de Natuur en Milieufederatie Drenthe en de G1000. Beide worden hieronder beschreven. Nog even de belangrijkste principes op een rij:

*

Netwerkorganisaties zijn snel en wendbaar doordat ze bestaan uit kleinere teams die via een betekenisvolle relatie met elkaar verbonden zijn in een netwerk

Hiërarchische lagen leiden tot verstarring en vertraging en zijn niet in het belang van snelheid en wendbaarheid die organisaties in het VOECAT tijdperk nodig hebben

Het netwerk is meer dan de organisatie. Toepassing van de vijf strategieën van Rogers (Access, Engage, Customize, Connect, Collaborate) vergroot de impact van je organisatie door goed gebruik te maken van het vermeerderend effect van netwerken

Netwerkorganisaties kennen een minimum aan hiërarchie. Ze zijn opgebouwd volgens de natuurlijke manier van samenwerken in teams, gaan uit van de zelfstandigheid van deelnemers en gedeelde besluitvorming

*

Leiderschap is dienend en gericht op het creëren van optimale condities voor de teams om goed te kunnen functioneren. (financiële) Stabiliteit en gedegen ondersteuning horen daarbij

*

In netwerkorganisaties spreken we van rollen in plaats van functies. Functies liggen vast in een hokje in een laag in de hiërarchie, rollen kunnen wisselen. Het portfolio is voor de medewerker belangrijker dan zijn carrière

*
Om een beeld te geven van de netwerkorganisatie in de praktijk volgen hier enkele voorbeelden.


De Stichting

Aanleiding

De stichting kent tien professionele medewerkers met regelmatig een stagiaire of werkervaringsplaats en zet zich in voor behoud en ontwikkeling van natuur, milieu en landschap in één van de provincies. Dat doet ze samen met lokale initiatieven en strategische partners. De organisatie is al een aantal jaren financieel gezond en is een gevestigde naam in de provincie. In 2015 was het tijd voor een nieuw beleidsplan. Geïnspireerd op het rapport 'De energieke samenleving' van het centraal planbureau wilde de organisatie (nog) meer onderdeel vormen van de lokale maatschappelijke initiatieven rond voedsel, energie, natuur, landschap en economie. De rol van 'spin in het web' moest worden omgevormd tot die van verbinder en ondersteuner van netwerken.

Structuur

Bij de aanvang van de beleidsvisie kende de organisatie een structuur met een directeur, ondersteunende dienst (administratie, financiën en communicatie), drie programmaleiders en enkele projectmedewerkers. De programmaleiders hadden een leidinggevende taak die, naar eigen zeggen, niet altijd even goed uit de verf kwam.  

Cultuur

De medewerkers beschreven de organisatie als stabiel en tegelijk wendbaar, creatief en productief met een groot bereik door het werk van gedreven medewerkers die actief netwerken onderhielden en ontwikkelden buiten de deur. Het team was hecht en gebalanceerd en kenmerkte zich door een prettige, open structuur, met veel ruimte voor eigen inbreng en goede onderlinge contacten. Maar er waren ook verbeterpunten: De focus was te breed en ambities te hoog, met als gevolg toenemende werkdruk en onrust. Dat ging ten koste van de persoonlijke ontwikkeling, tijd voor reflectie en lange termijn doelen. Ook was er soms sprake van het denken in een eigen domein en netwerk, waardoor verkokering op de loer lag.

Eigenlijk was de organisatie, ondanks de verbeterpunten, al een heel eind op weg. Met een aantal aanpassingen kon zonder hele rigoureuze ingrepen de weg naar een netwerkorganisatie worden ingeslagen. Na het verschijnen van de beleidsvisie is daarmee begonnen.

Netwerkorganisatie

In de beleidsvisie is geconcludeerd dat de organisatie actief is op vijf domeinen. Voor elk domein zijn doelen geformuleerd en indicatoren benoemd. In de praktijk verbinden medewerkers zich aan enkele domeinen en delen de verantwoordelijkheid voor drie hoofdzaken: (1) de ontwikkeling van een actief en zichtbaar netwerk van bewoners, professionals en organisaties, (2) een strategie om het beleid van zowel overheid als bedrijven te beïnvloeden en (3) een actieve rol als verbinder tussen de netwerken van bewoners en professionals en het beleid van overheden en bedrijven. Om de stabiliteit in de organisatie te bewaren is gekozen voor een blauwe kern met administratie, financiën en directeur. Daarnaast wordt een speciale plek ingericht voor ontmoeting. Deze heeft een flexibele inrichting zodat hij voldoet aan een aantal criteria van bruikbaarheid en representativiteit. Zo moet kunnen worden vergaderd met externen maar kunnen er ook stand up sessies worden gehouden voor een planbord. Communicatie/Netwerken is een domein dat als een ring de andere domeinen verbindt. Domeinen die elkaar overigens overlappen omdat circulaire economie deels bijvoorbeeld te maken heeft met energie en voedsel. Dit ontwerp biedt genoeg houvast naast de rollen die medewerkers elkaar hebben toebedeeld binnen de domeinen en het werkplan voor 2017.

Meest wezenlijke verandering

De middenlaag is uit de hiërarchie verdwenen, de medewerkers opereren in zelfstandige teams. De externe focus is gericht op het zich verbinden met netwerken in de provincie die een connectie hebben met de genoemde domeinen. Door van waarde te zijn voor de mensen en organisaties binnen die netwerken versterkt de organisatie haar positie als een waardevolle, gerespecteerde en nuttige partner, onder de noemer 'daar heb je wat aan!'. Die positie levert naast maatschappelijke waardering, invloed, projecten en groei voor de organisatie op.

  De Beweging

Aanleiding

Op 22 maart 2014 zaten meer dan 600 burgers uit Amersfoort bij elkaar om te spreken over wat zij belangrijk vonden voor hun stad. Het was de eerste G1000 in Nederland, geïnspireerd op een Belgisch initiatief enkele jaren eerder. Het initiatief kwam van één bezorgde burger die zich niet meer 'mede-eigenaar' voelde van zijn omgeving, zijn stad. Hij had een droom dat burgers dat wel weer zouden kunnen worden maar dan moesten ze daartoe zelf het initiatief nemen. Zijn droom bleek aan te slaan en samen met tientallen stadgenoten lukte het om met betrekkelijk weinig middelen enkele maanden later, drie dagen na de verkiezingen, een G1000 te organiseren. Er ging een brede campagne aan vooraf, loting van deelnemers, logistieke problemen moesten opgelost, techniek geregeld, eten en drinken verzorgd, en alle praktische vragen die bij een samenkomst van honderden mensen komen kijken. Uiteindelijk is de bijeenkomst voornamelijk met sociaal kapitaal uit de gemeenschap geregeld. Er was geen sprake van formele hiërarchie en er waren geen contracten tussen de organisatoren. De bijeenkomst was zo professioneel opgezet dat velen dachten dat hier een groot evenementen bureau aasde op een commerciële markt.

Structuur

Het succes van de eerste G1000 leverde veel verzoeken om informatie op vanuit burgers uit andere gemeenten in het land. Er was niet nagedacht over een lokale of landelijke follow up, het organiseren van de dag had alle tijd en energie opgeslokt. Twee van de initiatiefnemers besloten op de verzoeken om reacties in te gaan en richtten het platform G1000Nu op. Een internetplatform met regelmatig live bijeenkomsten. Lokaal konden burgers hun eigen G1000 starten waarbij samenwerking met het platform was gebaseerd op overeenstemming over 7 principes. Vanuit het platform werd steun geboden in de vorm van presentaties, planning sessies, advies en, indien aanwezig, geld. De minister van Binnenlandse Zaken was enthousiast over het initiatief en ondersteunde het eerste jaar. Daarna volgde het V-fonds met financiering. 

Op dit moment zijn in zo'n 12 gemeenten burgers actief met de G1000. Zij werken autonoom op basis van de met G1000nu overeengekomen principes. Zij hebben hun eigen financiële verantwoordelijkheid en media. Wanneer ze dat zouden willen zouden ze elk moment de samenwerking op kunnen zeggen. In de provincies Drenthe, Friesland en Groningen werken initiatiefnemers samen om G1000 initiatieven te ondersteunen in hun provincies. In Cambridge is een groep gestart die in 2017 een G1000 organiseert maar daarna in Engeland andere initiatieven wil gaan ondersteunen. 

Om alle technische en organisatorische barrières voor een lokaal initiatief te slechten is G1000.pro opgericht. G1000.pro is een coöperatie van zelfstandig ondernemers die, indien gewenst een G1000 technisch en organisatorisch geheel kunnen verzorgen, tegen een zo laag mogelijke prijs. Lokale organisaties staan vrij in het al dan niet inschakelen van G1000.pro. Voor het afdekken van risico's en een goed onderling begrip worden er tussen G1000.pro en lokale initiatieven via G1000nu wel overeenkomsten afgesloten. G1000pro faciliteert ook bijeenkomsten voor zakelijke partners waarbij 50% van de jaarlijkse winst van de coöperatie ten goede komt aan G1000Nu. 

Sinds de G1000Amersfoort in maart 2014 hebben inmiddels bijna 20 van dergelijke bijeenkomsten plaatsgevonden.  

Cultuur

De G1000 is een beweging, gebaseerd op een toepasbare methode die tegemoet komt aan de behoefte van burgers om meer eigenaarschap te verwerven over de eigen gemeenschap. De representatieve democratie staat onder druk omdat ze voor het gevoel van veel burgers onvoldoende aansluit bij de moderne tijd en leidt tot uitwassen die verworven rechten in gevaar kunnen brengen. De netwerksamenleving biedt nieuwe democratische mogelijkheden en maakt deze ook noodzakelijk. Het imago van de G1000 is die van een zeer professionele organisatie, terwijl G1000nu volledig bestaat uit vrijwilligers, en een G1000 ook lokaal door vrijwilligers wordt georganiseerd. 

Netwerkorganisatie

Het G1000 netwerk bestaat uit autonome eenheden die met elkaar samenwerken omdat hun relatie betekenis heeft. Er is verbondenheid in het ideaal van een democratie die aansluit bij de netwerksamenleving, en in de uitwisseling van kennis en ervaring. Hoewel om formeel juridische redenen diverse G1000 stichtingen zijn opgericht is er geen sprake van een formele hiërarchische structuur, er zijn geen vastgelegde functies, ieder vervult zijn of haar rol.

Meest wezenlijke verandering

De G1000 is begonnen aan de keukentafel en heeft zich ontwikkeld tot een netwerk van duizenden burgers, initiatiefnemers en deelnemers. Er zijn wetenschappelijke studies verricht, congressen georganiseerd en debatten gehouden over het nut van de G1000. De bekendheid gaat over de grenzen tot in het Verenigd Koninkrijk, Australië en de Verenigde Staten toe. Dat heeft zich met weinig middelen in minder dan 3 jaar ontwikkeld zonder hiërarchie of marketingbudget.